Tanja Maljarčuk: Zaborav, prevela sa ukrajinskog Milena Ivanović, Izdavačka kuća Heliks, Smederevo, 2026.
Kako sačuvati smisao ljudskog postojanja pred neumoljivim protokom vremena koje, poput zastrašujućeg plavog kita, bez milosti guta čitave narode, epohe, ideje i pojedinačne sudbine, pretvarajući ih u bezobličan, zaboravljeni plankton? Ovo suštinsko egzistencijalno pitanje postavlja savremena ukrajinska književnica Tanja Maljarčuk u svom nagrađivanom romanu Zaborav, koji je na srpskom jeziku objavila izdavačka kuća Heliks u nadahnutom i stilski preciznom prevodu Milene Ivanović.
Knjiga Zaborav funkcioniše kao slojevit hibrid: to je istovremeno studiozno istražena biografska povest, intimna autofikcija, esej o prirodi istorijskog zaborava i dubinska psihološka studija ličnih i kolektivnih trauma. Okosnicu romana čini neobičan, vekom razdvojen dijalog između dva glasa. S jedne strane nalazi se sama naratorka, mlada spisateljica koja se u savremenoj Ukrajini suočava sa teškim neurotičnim rastrojstvom, krizom identiteta i parališućim napadima panike koje naziva „srcem u grlu“. S druge strane stoji Vjačeslav Lipinski, tragična i u velikoj meri potisnuta figura ukrajinske i poljske političke i intelektualne istorije s početka 20. veka, istoričar, sociolog, osnivač ukrajinskog konzervativizma i diplomata.
Most koji autorka gradi prema Lipinskom nije slučajan, niti je hladno akademski. Pronašavši novinsku čitulju iz juna 1931. godine, naratorka uočava tri tačke njihovog ukrštanja: dve prostorne (gradove i sela koje su oboje nastanjivali ili posećivali) i jednu sudbinsku, vremensku – oboje su rođeni istog dana, 17. aprila, u razmaku od tačno jednog stoleća. Iz te naizgled iracionalne koincidencije rađa se opsesivna književna arheologija: pokušaj da se sopstveno rasulo zaceli kroz rekonstrukciju tuđeg, zaboravljenog života.
Promocija romana Zaborav ukrajinske autorke Tanje Maljarčuk biće održana 3. septembra (četvrtak) u novim prostorijama Krokodilovog centra (Pjarona de Mondezira 42 preko puta Zooloskog vrta) u 18h.
Istorijski tok romana prati dramatičnu putanju Vjačeslava (rođenog kao Vaclav) Lipinskog, izdanka poljske plemićke porodice iz Volinije, koji na sablazan svojih roditelja i staleža bira da postane Ukrajinac. Njegov čuveni mladalački poklič „Ne zovite me Vaclav, ja sam Vjačeslav“ označava početak doživotnog statusa autsajdera. Za sunarodnike Poljake on postaje izdajnik, renegat, dok je za mnoge ukrajinske aktiviste i socijaliste tek sumnjivi „poljski vuk“ i reakcionar.
Maljarčukova s posebnom pažnjom osvetljava njegovu vizionarsku političku ideju – teritorijalizam. U vremenu kada se nacionalni identiteti u krvi definišu etničkim poreklom ili klasnom pripadnošću, Lipinski nudi model po kome državu grade svi njeni stanovnici vezani za zajedničku zemlju, bez obzira na jezik, veru ili staleško poreklo. Roman upečatljivo dočarava koliko je takva plemenita, inkluzivna ideja bila osuđena na poraz u epohi imperijalnih lomova, Prvog svetskog rata i revolucionarnog nasilja.
Kroz rekonstrukciju života Lipinskog, autorka pred čitaocem podiže živu, dinamičnu i često gorko ironičnu fresku ukrajinskog kulturnog kruga na početku 20. veka pod stegom carske cenzure. Galerija likova je raznovrsna i upečatljiva, ali protagonisti nisu mermerni spomenici, već ljudi od krvi i mesa, rastrzani sujetama, hipohondrijom, besparicom, strahom od noćnih pretresa i zlokobnim ujedima stenica u carskim zatvorima.
Paralelno sa istorijskom dramom, autofikcijski sloj romana donosi bespoštednu intimnu ispovest. Naratorka mapira sopstveno emotivno sazrevanje: prve nesrećne ljubavi prema „zlatokosim muškarcima“, zablude mladosti, brak koji se raspada u tišini i fazu u kojoj samu sebe samokritično naziva „kraljicom buđi“, osobom učaurenom u malograđansku kolotečinu, alkohol i prividnu književnu afirmaciju. Upravo kroz telesnu manifestaciju krize, gde se njeni napadi panike i gušenja neposredno rimuju sa izrešetanim, tuberkuloznim plućima Lipinskog i njegovim samrtnim ritmom „udah-izdah“, autorka postiže izuzetnu uverljivost teksta. Bolest ovde prestaje da bude puka metafora; ona postaje fiziološki odjek istorijskog beznađa.
Pripovedački glas Tanje Maljarčuk kreće se između lirske melanholije i oštre autoironije, uz svojevrsni dokumentaristički nerv. Prošlost se u njenom viđenju ne javlja kao jasna hronika, već kao stara slika prekrivena debelim slojem čađi, gde se suština često krije u sporednim detaljima: u mirisu vlažnog asfalta, ujedima pčele u vrat, prašnjavim novinskim oglasima ili pogledu preplašenog mačka pred nepoznatim svetom.
Zaborav je delo duboke književne zrelosti koje prevazilazi lokalne i nacionalne okvire. Ispisujući rekvijem jednom zaboravljenom misliocu koji je tražio da mu po smrti probodu srce u strahu da ne bude živ sahranjen, Tanja Maljarčuk je stvorila moćan roman o trijumfu sećanja nad ništavilom. To je knjiga koja svedoči da je čin pisanja i saosećajnog pamćenja možda jedini dostojanstveni ljudski odgovor na razjapljene čeljusti prolaznosti.
Tanja Maljarčuk (1983) je savremena ukrajinska književnica i esejistkinja. Diplomirala je filologiju na Prikarpatskom nacionalnom univerzitetu Vasil Stefanik. Nakon studija radila je kao novinarka u Kijevu, a 2011. godine preselila se u Beč, gde idanas živi. Književna dela i eseje piše na ukrajinskom i nemačkom jeziku.
Autorka je više zbirki priča i romana, među kojima se izdvajaju Biografija slučajnog čuda (2012) i Zaborav (2016). Za roman Zaborav, koji se bavi životom ukrajinskog istoričara i političara Vjačeslava Lipinskog, osvojila je nagradu za knjigu godine koju dodeljuje ukrajinski servis BBC-ja (BBC Ukraine). Njen književni rad na nemačkom jeziku prepoznat je 2018. godine kada joj je dodeljena ugledna književna nagrada „Ingeborg Bahman“. Dela su joj prevedena na više svetskih jezika.
