Prikaz knjige: roman „Pelikan devojke” Žulije Mali, izdanje Dereta, 2025. Orig. Pelican girls; prevod sa engleskog: Vesna Stojković
Pre nekoliko godina i na ovim prostorima emitovana je serija „Džejmstaun”, koja počinje dolaskom brodske isporuke žena u britansku koloniju na tlu Novog sveta, u cilju sklapanja brakova sa tamošnjim zemljoposednicima. Dalji tok radnje prati nekoliko izdvojenih junakinja, suočavajući ih sa različitim, često veoma neprijatnim situacijama i bez ulepšavanja pokazujući kako je osvajan Zapad: mučno, uglavnom na kvarno, a pogotovo nedovoljno priznavanim doprinosom upravo ovakvih, zaboravljenih heroina. Nešto slično, ali na osnovu sudbina sopstvenih sunarodnica čini Žulija Mali, nekada vunderkind francuske književnosti (prvi roman objavila je sa petnaest godina i odmah dobila neka od najvećih priznanja), posle iscrpnih istraživanja kao osnove svoje najnovije knjige „Pelikan devojke” (inače, uporedo pisane na dva jezika, engleskom i francuskom, što prevod dosta dobro naznačava). Istorijska fikcija utemeljena na mnogo faktografskih izvora naslovom upućuje na Luizijanu, francusku koloniju čiji su ove ptice simbol, a u koju je početkom treće decenije XVIII veka brodom poslato preko devedeset mladih žena, budućih supruga i majki utemeljivača rastućeg teritorijalnog dokaza prekookeanske moći Francuske.
Profili ovih žena nisu baš svakidašnji niti, konvencionalno posmatrano, naročito „čisti”, budući da su odabrane iz redova pitomica pariske bolnice La Salpȇtrière. Pored sirotišta i neke vrste azila za „posrnule” ili problematične plemićke kćeri, kompleks obuhvata zloglasni ženski zatvor. Međutim, kako je ključni uslov guvernera Luzijane da u Misisipi, kao prvo odredište, stignu reproduktivno zrele devojke, upravnica Margerit ne može preterano da izvrdava. Upravo njenim poglavljem počinje priča koja u nastavku obuhvata nekih petnaestak godina, od polaska na put u leto 1720. do vremena kada su glavne junakinje već preturile mnogo štošta preko glave na drugom kontinentu. Pripovedanje se usredsređuje na perspektive tri žene koje se smenjuju i međusobno nadovezuju, s tim što (poput uvodnog) postoje i gostujući unosi drugih, epizodnih likova, kao što je urođenička princeza, sada neka vrsta sluškinje, koji šire sliku, omogućujući svestraniji uvid.
Šarlot, Ženevjev i Petronij, potpuno različite naravima, poreklom i životnim iskustvima, prelaze put od podozrivih rivalki do bliskih prijateljica, od Provanse i Pariza do divlje, negostoljubive severnoameričke pustare i juga u ekspanziji, gde gradovi tek nastaju (pre svega Nju Orleans, pa tako Šarlot tokom jednog razdoblja stanuje u danas čuvenoj Ulici Burbon). Pratimo ih, upoznajemo i sve bolje razumemo kroz presudne događaje, dok postaju supruge, majke, udovice, prokazane, ugledne, preduzimljive, nesnađene, svedoci ratova sa starosedelačkim plemenima i širenja robovlasništva, svesne predrasuda i njihovog prevazilaženja… Uz mnogo empatije, interesovanja i želje da ispravi vekovima dugu nepravdu, Žulija Mali osvetljava uloge, iskušenja, teškoće i trijumfe pripadnica našeg pola u važnom istorijskom razdoblju.
To ne znači da su muški likovi na bilo koji način skrajnuti. Oni u presudnoj meri generišu način na koji žene doživljavaju poredak sveta i sebe same, dok u središtu ipak ostaju međuljudske relacije. Malijeva se bez suzdržavanja bavi osetljivim pitanjima bračnog nasilja, zlostavljanja i ucena pravno-finansijskom zavisnošću, ali možda ponajviše potisnutom i zabranjenom seksualnošću. Pritom gotovo neizostavno dotiče temu homoerotizma, bio on u potpunosti osvešćen ili latentan, uslovljen zatvorenim, uzajamno zavisnim svetom ženskih samostana ili težnjom ka kompenzovanju nedostatka majčinske/sestrinske figure tokom odrastanja. S druge strane, bavi se i svim vrstana zloupotrebe fizički slobodnijih, a intelektualno „usporenih” žena koje teško razaznaju tabue od ispoljavanja prirodnih nagona.
Posebno se izdvaja lik Ženevjev, interesantni pandan Skarlet O’Hare – gotovo identična sila prirode i opstanka uprkos svemu. Od uvodne pozicije odbačene zatvorenice, otpuštene iz službe u uglednoj kući jer je ilegalno vršila abortuse, u očima saputnica, ali i čitalaca, postepeno izrasta u simbol istrajnosti, snage, autentične iskrenosti prema sebi i svetu. Njena tri braka, (pogledi na) majčinstvo, u sebi prihvaćena biseksualnost, sposobnost da na drugom podneblju sačuva i primeni porodični zanat (gajenje svilene bube), vode zaokruženoj biografiji koja poput svetlog obruča nade omeđuje čitavu priču. Pohvale je vredno uključivanje Afroamerikanki i pripadnica naroda Načez, čime slika postaje kulturološki i istorijski obuhvatna, bez uobičajene zamke isključivanja ostalih strana. Na kraju krajeva, bez obzira na stalež, rasu ili religijsku pripadnost, kao obespravljene i instrumentalizovane, sve te žene se suštinski nisu razlikovale, pa spoznaja takvog položaja i probuđena samosvest dovode do razumevanja i solidarnosti.
Karakter svake od opisanih ličnosti pažljivo je nijansiran, određen uzročno-posledičnim sledom i sproveden od polazne tačke do odredišta sa strpljenjem, logikom, smislom autorke za uklapanje pojedinačnog u širi istorijski kontekst. Možda zvuči izlizano, ali ovo je zaista, na više načina, freska jedne epohe i poretka u nastajanju, samo oslikana iz novog ugla. Zato, uz autorkino znalačko građenje priče i sigurnost stila, „Pelikan devojke” predstavljaju društveno važnu romanesknu obradu teme marginalizovanih, potcenjivanih, a pionirskih i životvornih činilaca zajedničke nam moderne civilizacije.
Autorka: Isidora Đolović
